Tiếng Việt
Bảng chữ cái tiếng Việt, cách phát âm và cách gõ dấu
Cập nhật lần cuối:
Tóm tắt
Tiếng Việt viết bằng bảng chữ cái Latinh gồm 29 chữ, gọi là chữ Quốc ngữ. So với tiếng Anh, tiếng Việt có thêm bảy chữ (ă, â, ê, ô, ơ, ư và đ), không dùng f, j, w, z, và ghi thanh điệu bằng năm dấu. Chữ Quốc ngữ hình thành từ công việc của các giáo sĩ Dòng Tên vào thế kỷ 17 và trở thành chữ viết quốc gia của Việt Nam trong khoảng từ cuối thế kỷ 19 đến giữa thế kỷ 20. Bạn gõ được tiếng Việt trên bất kỳ bàn phím hay điện thoại thông thường nào bằng kiểu Telex hoặc kiểu phím số.
Điểm chính
- Bảng chữ cái tiếng Việt có 29 chữ, dùng hệ chữ Latinh (giáo trình mở Basic Vietnamese, Michigan State University).
- Tiếng Việt có thêm ă, â, đ, ê, ô, ơ, ư và không dùng f, j, w, z của bảng chữ cái Latinh (Microsoft Learn).
- Cuốn từ điển và cuốn ngữ pháp tiếng Việt bằng chữ Latinh đầu tiên được in ở Roma năm 1651, đứng tên giáo sĩ Dòng Tên Alexandre de Rhodes.
- Chữ Quốc ngữ trở thành chữ viết quốc gia của Việt Nam trong khoảng cuối thế kỷ 19 đến giữa thế kỷ 20 (California State University, Fullerton).
- Windows cài tiếng Việt với kiểu gõ Telex theo mặc định; có thể thêm kiểu gõ bằng phím số (Microsoft Learn).
Hai mươi chín chữ cái
Tiếng Việt viết bằng chữ Latinh. Bảng chữ cái gọi là chữ Quốc ngữ và có 29 chữ, theo giáo trình mở Basic Vietnamese của Michigan State University:
a ă â b c d đ e ê g h i k l m n o ô ơ p q r s t u ư v x y
So với bảng chữ cái tiếng Anh: thêm bảy chữ, bớt bốn chữ.
| Chữ cái | Ghi chú | |
|---|---|---|
| Nguyên âm thêm | ă, â, ê, ô, ơ, ư | Mỗi chữ là một chữ cái riêng, có âm riêng; không phải a, e, o, u mang dấu thanh. |
| Phụ âm thêm | đ | Đọc như âm d của tiếng Anh. |
| Không dùng | f, j, w, z | Tài liệu của Microsoft ghi rõ tiếng Việt không dùng bốn chữ Latinh này. |
Dấu của ă, â, ê, ô, ơ, ư là một phần của chữ cái. Dấu thanh là lớp thứ hai, đặt thêm lên trên; vì vậy một chữ như ễ mang hai dấu. Sáu thanh điệu có bài riêng: sáu thanh điệu.
Phụ âm ghép
Tiếng Việt dùng hai chữ cái, có khi ba, để ghi một âm. Giáo trình của Michigan State University liệt kê: ch, gh, gi, kh, nh, ng, ngh, ph, qu, th, tr. Vài ghi chú của giáo trình:
- ng / ngh là một âm, giống âm cuối của chữ “sing” trong tiếng Anh. Tiếng Việt còn đặt âm này ở đầu chữ, và người nói tiếng Anh phải tập mới quen: Nguyễn, ngon. Viết ngh khi đứng trước i, e, ê.
- g / gh cũng là một âm; viết gh trước e, ê, i.
- nh có thể đứng đầu chữ (nhà) hoặc cuối chữ (bánh).
- kh không có âm tương đương trong tiếng Anh và chỉ đứng ở đầu chữ, như trong không.
- ch nhẹ hơn “ch” của tiếng Anh, không bật hơi.
- tr theo cách đọc chuẩn và giọng Nam gần với “ch” của tiếng Anh; nhiều người miền Bắc đọc như ch.
- gi giống âm j trong “join”; người miền Bắc thường đọc như d, người miền Nam đọc như y trong “year”.
- qu giống “kw” trong tiếng Anh.
Theo giọng Bắc mà giáo trình mô tả, d đọc như z và x đọc như s. Ở giọng Nam, d đọc như y.
Sơ lược lịch sử chữ Quốc ngữ
Trong phần lớn lịch sử, tiếng Việt không viết bằng chữ Latinh. Một bài giới thiệu của California State University, Fullerton, chia thành ba giai đoạn:
- Chữ Hán: chữ viết Trung Hoa, dùng trong thời Bắc thuộc và còn dùng rất lâu về sau.
- Chữ Nôm: dùng chữ theo lối chữ Hán để ghi tiếng Việt; bài giới thiệu ghi mốc khoảng giữa thế kỷ 13.
- Chữ Quốc ngữ: chữ viết Latinh hóa; bài giới thiệu ghi mốc thế kỷ 17 và gắn với công việc truyền giáo.
Năm 1651, hai tác phẩm đứng tên giáo sĩ Dòng Tên Alexandre de Rhodes được in ở Roma: cuốn Dictionarium Annamiticum Lusitanum et Latinum, tức từ điển Việt, Bồ Đào Nha và Latinh, và một cuốn ngữ pháp ngắn. Một nghiên cứu năm 2017 đăng trên tạp chí Histoire Épistémologie Langage, theo phần tóm tắt trong Jesuit Online Bibliography của Boston College, gọi đây là những công trình mô tả tiếng Việt đầu tiên được xuất bản. Nghiên cứu này cũng chỉ ra ảnh hưởng của chính tả tiếng Bồ Đào Nha lên chữ Quốc ngữ, chẳng hạn cách viết nh, và ảnh hưởng từ một bản thảo trước đó của giáo sĩ người Bồ Đào Nha Francisco de Pina lên cách Rhodes mô tả các thanh. Nói gọn lại, chữ Quốc ngữ là công sức của nhiều người.
Theo bài giới thiệu của Fullerton, chữ Quốc ngữ trở thành chữ viết quốc gia của Việt Nam trong khoảng từ cuối thế kỷ 19 đến giữa thế kỷ 20.
Gõ tiếng Việt trên máy tính
Bạn không cần bàn phím riêng. Chỉ cần thêm tiếng Việt làm ngôn ngữ nhập rồi chọn một trong hai kiểu gõ phổ biến.
| Muốn gõ | Telex | Phím số (kiểu VNI) |
|---|---|---|
| ă | aw | a8 |
| â | aa | a6 |
| đ | dd | d9 |
| ê | ee | e6 |
| ô | oo | o6 |
| ơ | ow | o7 |
| ư | uw | u7 |
| dấu sắc (á) | s | 1 |
| dấu huyền (à) | f | 2 |
| dấu hỏi (ả) | r | 3 |
| dấu ngã (ã) | x | 4 |
| dấu nặng (ạ) | j | 5 |
Bảng này theo tài liệu của Microsoft cho Windows. Tài liệu lấy chữ vườn làm ví dụ: gõ vuwofwn theo Telex, hoặc vuon72 theo phím số.
- Windows: mở Settings, vào Time & language, rồi Language & region, chọn Add a language và chọn Vietnamese. Microsoft cho biết tiếng Việt được cài sẵn với kiểu Telex, và có thể thêm bàn phím “Vietnamese Number Key-based”. Đổi bàn phím bằng phím Windows và phím cách.
- Máy Mac: danh sách tính năng macOS của Apple ghi bốn kiểu gõ tiếng Việt: Simple Telex, Telex, VIQR và VNI.
Gõ tiếng Việt trên điện thoại
- iPhone: hướng dẫn của Apple ghi các bước: Settings, General, Keyboard, Keyboards, Add New Keyboard, rồi chọn bàn phím trong danh sách. Khi đang gõ, nhấn giữ phím emoji hoặc phím đổi bàn phím rồi chọn bàn phím mình cần.
- Android với Gboard: trang trợ giúp của Google ghi các bước: chạm vào một ô nhập chữ, mở phần cài đặt của bàn phím, chọn Languages, rồi Add keyboard, chọn ngôn ngữ và kiểu bàn phím, bấm Done.
Thêm bàn phím xong, bạn gõ Telex hay phím số trên điện thoại y như trên máy tính.
Bước tiếp theo
- Tìm hiểu năm dấu thanh nghe ra sao trong bài sáu thanh điệu.
- Đọc to những câu thật với công cụ câu thông dụng.
- Xem vì sao dấu quan trọng trong một cái tên ở bài tên người Việt.
Câu hỏi thường gặp
Bảng chữ cái tiếng Việt có bao nhiêu chữ?
Hai mươi chín chữ: các chữ Latinh trừ f, j, w, z, cộng thêm ă, â, đ, ê, ô, ơ, ư.
Chữ đ và chữ d có giống nhau không?
Không. Đó là hai chữ cái khác nhau. Chữ đ đọc như âm d của tiếng Anh. Theo giáo trình của Michigan State University, chữ d đọc như z ở giọng Bắc và như y ở giọng Nam.
Ai đã tạo ra chữ Quốc ngữ?
Chữ Quốc ngữ hình thành từ công việc của các giáo sĩ Dòng Tên thế kỷ 17, trong đó có nhiều người Bồ Đào Nha. Alexandre de Rhodes cho in từ điển và ngữ pháp đầu tiên ở Roma năm 1651; giới nghiên cứu ghi nhận ông đã dựa vào công trình trước đó của Francisco de Pina.
Có cần mua bàn phím tiếng Việt để gõ tiếng Việt không?
Không cần. Bàn phím thường là đủ. Bạn thêm tiếng Việt làm ngôn ngữ nhập, rồi gõ thêm phím chữ (kiểu Telex) hoặc phím số để ra dấu.
Telex và VNI khác nhau thế nào?
Hai kiểu cho ra cùng một chữ. Telex dùng phím chữ (aa ra â, s ra dấu sắc). Kiểu phím số, thường gọi là VNI, dùng chữ số (a6 ra â, 1 ra dấu sắc).
Nguồn tham khảo
- Basic Vietnamese, Section 1: Vietnamese Alphabet · Michigan State University Libraries · kiểm tra ngày ngày 19 tháng 11 năm 2026
- Basic Vietnamese, Section 8: Combined Consonants 1 · Michigan State University Libraries · kiểm tra ngày ngày 19 tháng 11 năm 2026
- Basic Vietnamese, Section 9: Combined Consonants 2 · Michigan State University Libraries · kiểm tra ngày ngày 19 tháng 11 năm 2026
- The Vietnamese Language (introductory presentation) · California State University, Fullerton, National Resource Center for Asian Languages · kiểm tra ngày ngày 19 tháng 11 năm 2026
- First codification of Vietnamese by 17th-century missionaries (catalogue record and abstract) · Jesuit Online Bibliography, Boston College · kiểm tra ngày ngày 19 tháng 11 năm 2026
- Vietnamese IME · Microsoft Learn · kiểm tra ngày ngày 19 tháng 11 năm 2026
- macOS Feature Availability · Apple · kiểm tra ngày ngày 19 tháng 11 năm 2026
- Add or change keyboards on iPhone · Apple Support · kiểm tra ngày ngày 19 tháng 11 năm 2026
- Type in a different language (Gboard Help) · Google · kiểm tra ngày ngày 19 tháng 11 năm 2026