Lễ hội

Lời chúc Tết và phép lịch sự ngày đầu năm

Cập nhật lần cuối:

Tóm tắt

Chúc Tết là phong tục quan trọng nhất của ba ngày đầu năm: con cháu chúc ông bà, cha mẹ trước, rồi người lớn mừng tuổi trẻ nhỏ bằng phong bao lì xì. Câu dễ nhớ và dùng được với mọi người là “Chúc mừng năm mới”; lịch sự hơn có “An khang thịnh vượng”, “Vạn sự như ý”; với ông bà là lời chúc sức khỏe và sống lâu. Bài này giải thích từng câu, cách ăn mặc, quà mang theo và những điều theo tục thường kiêng. Tất cả là phong tục, không phải luật, và mỗi nhà giữ một khác.

Điểm chính

  • Lời chúc Tết thay đổi theo tuổi tác và vai vế của người nhận: sức khỏe, sống lâu cho ông bà; học giỏi, mau lớn cho trẻ nhỏ.
  • Theo tục, con cháu chúc Tết ông bà, cha mẹ trước; sau đó người lớn mừng tuổi con cháu.
  • Câu “Mùng Một Tết cha, mùng Hai Tết mẹ, mùng Ba Tết thầy” nhắc thứ tự thăm hỏi trong ba ngày đầu năm.
  • Ngày mùng Một không nên ghé nhà ai khi chưa được mời, vì người khách đầu tiên được coi là người xông đất.
  • Những điều thường kiêng ngày đầu năm gồm quét nhà, làm vỡ đồ, khóc lóc, cãi nhau và nói điều không hay.

Chúc Tết: phong tục của ba ngày đầu năm

Sau giao thừa, việc đầu tiên của năm mới là chúc Tết. Người Việt tin rằng Tết là lúc trời đất sang trang, ai cũng mang trong lòng một mong ước cho năm tới, nên người ta gửi cho nhau những lời tốt đẹp nhất.

Lời chúc không chỉ có một câu. Người ta chọn câu theo tuổi tác, vai vế và hoàn cảnh của người nghe: chúc ông bà khác, chúc bạn bè khác, chúc em bé khác. Nhiều câu gồm bốn chữ Hán Việt, nghe trang trọng và có vần điệu, vì vậy con cháu lớn lên ở Canada đôi khi thuộc mà chưa hiểu hết nghĩa.

Bài này giải nghĩa những câu thường gặp nhất. Muốn nghe cách đọc, mời bạn mở trang câu thông dụng.

Những câu chúc quen thuộc

Câu chúc Nghĩa Thường nói với ai
Chúc mừng năm mới Mừng năm mới đến Tất cả mọi người
An khang thịnh vượng Bình an, khỏe mạnh và làm ăn phát đạt Người lớn, dịp trang trọng
Vạn sự như ý Muôn việc đều được như mong muốn Người lớn, bạn bè, đồng nghiệp
Sức khỏe dồi dào Sức khỏe đầy đủ, dẻo dai suốt năm Ông bà, cha mẹ, cô chú
Sống lâu trăm tuổi Sống thọ đến trăm tuổi Ông bà, người cao niên
Hay ăn chóng lớn (cũng nói “mau ăn chóng lớn”) Ăn ngoan, mau lớn Trẻ nhỏ

Lời chúc thường mở đầu bằng cách xưng hô rồi mới đến câu chúc, ví dụ: “Năm mới, con chúc ông bà sức khỏe dồi dào, sống lâu trăm tuổi.” Hai câu “an khang thịnh vượng” và “vạn sự như ý” hay được nói liền nhau. Khi chưa biết nói gì, những chữ như bình an, hạnh phúc, may mắn luôn hợp.

Trong những ngày này, người ta chỉ nói điều lành. Với người vừa qua một năm vất vả, lời chúc thường là lời động viên, như “tai qua nạn khỏi”.

Ai chúc trước, và trẻ em nhận lì xì thế nào

Theo tục, người nhỏ chúc người lớn trước. Sáng mùng Một, con cháu lần lượt đến trước ông bà, cha mẹ để chúc Tết. Sau đó người lớn chúc lại và mừng tuổi: tặng con cháu một phong bao đỏ, quen gọi là lì xì.

Ngày xưa, tiền mừng tuổi chỉ là mấy đồng nhỏ để trẻ “lấy lộc” đầu năm. Ý nghĩa nằm ở lời chúc và niềm vui, không nằm ở số tiền. Vì vậy cha mẹ thường dạy con: chào và chúc trước, nhận sau, nhớ cảm ơn. Trẻ em trong nhà hay xếp hàng chờ đến lượt mình chúc ông bà.

Lì xì thường do người lớn tuổi tặng người nhỏ hơn trong gia đình; ở nơi làm việc, có khi cấp trên lì xì cho nhân viên. Ông bà cũng mừng tuổi con cháu hàng xóm, bạn bè thân.

Thứ tự thăm hỏi trong ba ngày đầu được nhắc qua câu “Mùng Một Tết cha, mùng Hai Tết mẹ, mùng Ba Tết thầy”: bên nội, bên ngoại, rồi đến thầy cô.

Mặc gì, mang gì khi đến chơi nhà

Mặc gì. Sáng mùng Một, mọi người mặc bộ quần áo đẹp nhất, thường là đồ mới. Nhiều người chọn áo dài. Màu đỏ được coi là màu may mắn của ngày Tết. Ở Calgary, Tết rơi vào mùa đông, nên áo dài thường đi cùng áo khoác dày và đôi giày để thay khi vào nhà.

Mang gì. Không có quy định. Theo nếp quen, khách đi chúc Tết mang theo một món quà nhỏ như trái cây hoặc hoa; học trò đến thăm thầy cô cũng thường mang hai thứ ấy. Chủ nhà mời trà, mứt, hạt dưa. Nhà có trẻ nhỏ thì người lớn thường chuẩn bị sẵn vài phong bao lì xì.

Đến lúc nào. Ngày mùng Một dành cho gia đình. Người khách đầu tiên bước vào nhà được coi là người xông đất, nên đừng tự ý ghé nhà ai hôm đó nếu chưa được mời. Từ mùng Hai, việc đi lại thăm hỏi thoải mái hơn. Được mời đến nhà ngày Tết là một vinh dự.

Những điều theo tục thường kiêng ngày mùng Một

Người Việt có khá nhiều điều kiêng trong ngày đầu năm, chủ yếu để cầu may mắn, yên lành cho cả năm:

  • Quét nhà. Nhà đã dọn sạch từ trước Tết; ngày đầu năm cất chổi vì sợ quét mất lộc.
  • Làm vỡ đồ. Bát đĩa, ly tách được cầm nhẹ tay hơn thường ngày.
  • Khóc lóc, cãi nhau. Người ta giữ hòa khí để cả năm êm ấm.
  • Nói điều không hay. Chuyện rủi ro, buồn phiền để dành dịp khác.

Xin nhớ đây là phong tục, không phải quy định. Mỗi vùng, mỗi gia đình giữ nhiều hay ít khác nhau, và nhiều gia đình trẻ ở Canada giữ rất nhẹ. Là khách, bạn chỉ cần vui vẻ, lễ phép và làm theo chủ nhà.

Bước tiếp theo

Câu hỏi thường gặp

Nếu chỉ nhớ được một câu thì nên nói câu nào?

“Chúc mừng năm mới.” Câu này dùng được với mọi người, mọi lứa tuổi. Nói kèm một nụ cười là đủ; ông bà thường vui vì con cháu chịu nói tiếng Việt hơn là vì câu chúc dài hay ngắn.

Ai chúc trước, người lớn hay trẻ nhỏ?

Theo tục, người nhỏ chúc người lớn trước: con cháu chúc ông bà, cha mẹ. Sau đó người lớn chúc lại và mừng tuổi. Mỗi gia đình có nếp riêng, nên cứ nhìn theo anh chị trong nhà.

Bao nhiêu tuổi thì thôi nhận lì xì?

Không có mốc cố định. Theo cách nói quen thuộc, khi một người trẻ thôi nhận lì xì và bắt đầu lì xì cho người khác thì được coi là đã trưởng thành. Mỗi nhà quyết định một khác.

Tôi không phải người Việt, được mời đến nhà bạn ngày Tết thì cần biết gì?

Hãy đến khi được mời, nhất là ngày mùng Một. Mặc gọn gàng, tươi tắn, chào người lớn tuổi trước và nói “Chúc mừng năm mới”. Một món quà nhỏ như trái cây hoặc hoa là đủ. Chủ nhà thường mời trà, mứt và hạt dưa.

Lỡ làm điều kiêng thì có sao không?

Đây là phong tục, không phải luật. Nhiều gia đình giữ rất nhẹ nhàng. Nếu lỡ, một lời xin lỗi và một nụ cười là đủ; không ai trách khách vì chưa biết.

Nguồn tham khảo

Thấy thông tin chưa đúng? Báo cho chúng tôi