Lễ hội
Ngày 30 tháng 4: một ngày tưởng niệm, nhiều ký ức
Cập nhật lần cuối:
Tóm tắt
Ngày 30 tháng 4 năm 1975, Sài Gòn, thủ đô của miền Nam Việt Nam, rơi vào tay lực lượng miền Bắc và chiến tranh Việt Nam kết thúc. Những năm sau đó, hàng trăm nghìn người rời Việt Nam, và Canada đón nhận hơn 60,000 người tị nạn. Với nhiều gia đình ra đi trong hoàn cảnh ấy, 30 tháng 4 là ngày tưởng niệm, thường gọi là Tháng Tư Đen. Từ năm 2015, luật Canada gọi ngày này là Journey to Freedom Day, không phải ngày nghỉ lễ. Mỗi gia đình, mỗi thế hệ gắn với ngày này một cách khác nhau.
Điểm chính
- Theo The Canadian Encyclopedia, chiến tranh Việt Nam kết thúc ngày 30 tháng 4 năm 1975, khi Sài Gòn, thủ đô của miền Nam Việt Nam, rơi vào tay lực lượng miền Bắc.
- Đạo luật Journey to Freedom Day Act (S.C. 2015, c. 14) được ban hành ngày 23 tháng 4 năm 2015 và quy định ngày 30 tháng 4 hằng năm ở Canada được gọi là “Journey to Freedom Day”.
- Điều 3 của đạo luật ghi rõ đây không phải là ngày nghỉ lễ theo luật.
- Lời mở đầu đạo luật ghi rằng nhiều thành viên cộng đồng người Việt tị nạn và gia đình họ ở Canada gọi ngày này là “Black April Day” (Tháng Tư Đen).
- Cũng theo lời mở đầu đạo luật, Canada đã đón nhận hơn 60,000 người tị nạn Việt Nam, và năm 1986 “Nhân dân Canada” được trao Giải thưởng Nansen về người tị nạn.
Ngày 30 tháng 4 năm 1975
Bài này viết để giải thích, không để phán xét. Người Việt ở Calgary mang những ký ức rất khác nhau về ngày này, và chúng tôi mong ai đọc cũng thấy mình được tôn trọng.
Về sự kiện, các sách tham khảo ghi như sau. Tháng 1 năm 1973, Hiệp định Paris được ký kết. Chiến sự vẫn tiếp diễn. Ngày 30 tháng 4 năm 1975, Sài Gòn, thủ đô của miền Nam Việt Nam, rơi vào tay lực lượng miền Bắc. Chiến tranh Việt Nam kết thúc; hai miền sau đó thống nhất thành một nước, và Sài Gòn được đổi tên thành Thành phố Hồ Chí Minh. Bách khoa toàn thư Canada (The Canadian Encyclopedia) và Bách khoa toàn thư Britannica đều gọi sự kiện này bằng tiếng Anh là “the fall of Saigon”.
Cuộc chiến để lại mất mát rất lớn cho mọi phía. Theo The Canadian Encyclopedia, có khoảng 1.7 triệu người chết, ba triệu người bị thương và 13 triệu người phải rời bỏ nhà cửa.
Sau ngày ấy: những chuyến ra đi
Ngay trong năm 1975, nhiều người rời Việt Nam vì sợ bị trả thù do đã đứng về phía miền Nam hoặc Hoa Kỳ. Những năm cuối thập niên 1970 và trong thập niên 1980, làn sóng ra đi lớn hơn nhiều: người ta vượt biển trên những con thuyền nhỏ, quá tải, tìm đến các trại tị nạn ở Hồng Kông, Malaysia, Indonesia. Thế giới gọi họ là “thuyền nhân”.
Lời mở đầu của đạo luật Canada năm 2015 dẫn số liệu của Cao ủy Liên Hợp Quốc về người tị nạn: khoảng 840,000 người Việt đã đến các nước láng giềng trong những năm ấy, và ít nhất 250,000 người đã chết trên biển vì đuối nước, bệnh tật, đói khát và bạo lực.
Canada đã đón nhận hơn 60,000 người tị nạn Việt Nam, trong đó ước tính 34,000 người do tư nhân bảo trợ và 26,000 người do chính phủ trợ giúp. Năm 1986, Cao ủy Liên Hợp Quốc về người tị nạn trao Giải thưởng Nansen cho “Nhân dân Canada”. Câu chuyện này được kể kỹ hơn trong mục Lịch sử.
Vì sao nhiều người gọi là Tháng Tư Đen
Với những người đã mất nhà cửa, mất người thân, mất quê hương như họ từng biết, ngày 30 tháng 4 là ngày để tang. Trong tiếng Việt, nhiều người gọi là Tháng Tư Đen; tiếng Anh là “Black April”. Đây là ngày nhớ những người đã mất, và nhớ lại vì sao gia đình mình có mặt ở Canada.
Lời mở đầu đạo luật Canada ghi nhận đúng cách gọi ấy: nhiều thành viên cộng đồng người Việt phải rời bỏ quê hương và gia đình họ ở Canada gọi ngày 30 tháng 4 là “Black April Day”, hoặc “Journey to Freedom Day”.
Đạo luật Journey to Freedom Day của Canada
Năm 2015, Quốc hội Canada thông qua Journey to Freedom Day Act (tạm dịch: Đạo luật Ngày Hành trình đến Tự do), ký hiệu S.C. 2015, c. 14, ban hành ngày 23 tháng 4 năm 2015.
| Điều | Nội dung |
|---|---|
| Điều 2 | Trên toàn Canada, ngày 30 tháng 4 hằng năm được gọi là “Journey to Freedom Day” |
| Điều 3 | Ngày này không phải là ngày nghỉ lễ theo luật |
Theo lời mở đầu, đây là ngày để tưởng nhớ những sinh mạng đã mất và những đau khổ trong cuộc ra đi của người Việt, ghi nhớ việc Canada đón nhận người tị nạn, lòng biết ơn của người Việt đối với người dân và chính phủ Canada, và những đóng góp của người Canada gốc Việt.
Toàn văn có trên trang Justice Laws của Chính phủ Canada.
Một ngày, nhiều ký ức
Không phải ai trong cộng đồng cũng gắn với ngày này theo cùng một cách.
- Giữa hải ngoại và trong nước. Ở Việt Nam, 30 tháng 4 là ngày nghỉ lễ chính thức, gắn với việc thống nhất đất nước. Một bài nghiên cứu của một học giả ở Canada, có gia đình là người tị nạn từ Việt Nam, viết rằng đây là ngày mà người Việt hải ngoại để tang nhưng lại được kỷ niệm trong nước.
- Giữa các gia đình. Người đến Canada vào những thời điểm và hoàn cảnh khác nhau mang những ký ức khác nhau. Khi dự luật năm 2015 được bàn thảo, trong cộng đồng cũng có những ý kiến khác nhau, kể cả đề nghị chọn một ngày khác.
- Giữa các thế hệ. Nhiều cha mẹ, ông bà chọn im lặng vì ký ức quá đau, hoặc vì không muốn con cháu phải lo. Con cháu sinh ra ở Canada có khi chỉ biết lờ mờ, và đến lúc muốn hỏi thì người kể đã không còn. Một cây bút gốc Việt ở Ottawa đã kể lại đúng trải nghiệm ấy trên CBC.
Vì vậy, điều tử tế nhất trong ngày này là lắng nghe: không ép ai phải kể, không ép ai phải dự.
Các buổi tưởng niệm thường diễn ra thế nào
Ở Canada, ngày 30 tháng 4 thường được đánh dấu bằng:
- Lễ tưởng niệm thường niên của cộng đồng, để nhớ những người đã mất và chặng đường tị nạn;
- Tuần hành, tập trung tại những nơi công cộng, như cuộc tuần hành của hàng trăm người Canada gốc Việt đến Đồi Quốc hội ở Ottawa năm 2015;
- Lời phát biểu chính thức của chính quyền, chẳng hạn một tuyên bố của tỉnh bang British Columbia năm 2021 được đăng kèm bản tiếng Việt;
- Kể chuyện trong gia đình: nhiều nhà đánh dấu ngày này một cách riêng tư, bằng việc kể lại chuyện cũ cho con cháu.
Bài này không nêu tên hay mô tả sự kiện cụ thể nào ở Calgary. Lịch do ban tổ chức công bố, nếu có, nằm ở trang Sự kiện.
Bước tiếp theo
- Đọc mục Lịch sử.
- Tìm hiểu Lịch sử người Việt ở Calgary.
- Đọc về Lịch sử.
- Đọc và chia sẻ ký ức gia đình ở mục Câu chuyện.
- Xem các buổi lễ được công bố ở trang Sự kiện.
Câu hỏi thường gặp
Ngày 30 tháng 4 có phải là ngày nghỉ ở Canada không?
Không. Đạo luật Journey to Freedom Day Act quy định ngày 30 tháng 4 được gọi là Journey to Freedom Day trên toàn Canada, nhưng Điều 3 ghi rõ đây không phải ngày nghỉ lễ theo luật. Trường học, công sở và cửa hàng làm việc bình thường.
Tháng Tư Đen nghĩa là gì?
Đó là cách nhiều người Việt ra đi tị nạn và gia đình họ gọi ngày 30 tháng 4, một ngày để tang và tưởng niệm. Tên tiếng Anh “Black April Day” được ghi trong lời mở đầu của đạo luật Canada năm 2015.
Vì sao trong cộng đồng có người tưởng niệm, có người không?
Cộng đồng người Việt ở Canada gồm những người đến vào các thời điểm và hoàn cảnh khác nhau, cùng các thế hệ sinh ra tại đây. Ký ức về ngày này vì thế rất khác nhau, từ mất mát riêng của gia đình đến một trang sử được nghe kể lại. Không có một cách nhìn chung cho tất cả.
Tôi muốn hỏi ông bà, cha mẹ về ngày này thì nên hỏi thế nào?
Hãy hỏi nhẹ nhàng, chọn lúc riêng tư, và chấp nhận nếu người lớn chưa muốn kể. Nhiều người giữ im lặng vì ký ức quá đau. Bạn có thể bắt đầu bằng những câu đơn giản: gia đình mình đến Canada năm nào, ai đã giúp mình lúc đầu.
Calgary có lễ tưởng niệm không?
Chúng tôi không nêu tên hay mô tả sự kiện cụ thể trong bài này. Nếu có buổi lễ được ban tổ chức công bố, bạn sẽ thấy ở trang Sự kiện.
Nguồn tham khảo
- Journey to Freedom Day Act (S.C. 2015, c. 14) · Justice Laws Website, Government of Canada · kiểm tra ngày ngày 19 tháng 11 năm 2026
- Vietnamese Canadians · The Canadian Encyclopedia · kiểm tra ngày ngày 19 tháng 11 năm 2026
- Vietnam War · The Canadian Encyclopedia · kiểm tra ngày ngày 19 tháng 11 năm 2026
- Canadian Response to the “Boat People” Refugee Crisis · The Canadian Encyclopedia · kiểm tra ngày ngày 19 tháng 11 năm 2026
- Fall of Saigon · Encyclopaedia Britannica · kiểm tra ngày ngày 19 tháng 11 năm 2026
- Racialization, colonialism, and imperialism: a critical autoethnography on the intersection of forced displacement and race in a settler colonial context · Frontiers in Sociology · kiểm tra ngày ngày 19 tháng 11 năm 2026
- My family fled Vietnam for Canada. By the time I started asking questions, it was almost too late · CBC News · kiểm tra ngày ngày 19 tháng 11 năm 2026
- Vietnamese Canadians mark 'Journey to Freedom' · CTV News Ottawa · kiểm tra ngày ngày 19 tháng 11 năm 2026
- Parliamentary secretary's statement on Journey to Freedom Day · Government of British Columbia · kiểm tra ngày ngày 19 tháng 11 năm 2026
- Lịch nghỉ lễ Giỗ Tổ Hùng Vương, 30/4-1/5, Quốc khánh 2/9 năm 2026 · Cổng thông tin điện tử tỉnh Hà Tĩnh · kiểm tra ngày ngày 19 tháng 11 năm 2026